به گزارش پایگاه خبری راه وطن به نقل از ایرنا سخنگوی سازمان انرژی اتمی با اشاره به اینکه رویکرد سیاسی آژانس شرایط همکاری را پیچیده کرده است؛ گفت: موافقتنامه پادمان برای شرایط جنگی پیشبینی نشده و نیازمند اصلاح است. مسیرهای مختلفی برای اطمینان از عدم انحراف برنامه هستهای ایران وجود دارد و میتوانیم با آژانس بینالمللی انرژی اتمی راهی پیدا کنیم.
پرونده هستهای ایران از همان ابتدای تشکیل، به یکی از کانونهای تصمیمات، اقدامات و نگاههای سیاسی و غیرفنی تبدیل شد. این روند در چند دهه گذشته شرایط بغرنجی را هم برای کشور و هم نهادهای ناظر بر فعالیتهای هستهای ایجاد کرده است. ایران در تمام سالهایی که در معرض انواع تهدید و قطعنامه تا تحریم و بمباران قرار داشت؛ تلاش کرد تا به جامعه جهانی ثابت کند که برنامه هستهای خود را هرگز در مسیر نظامی شدن و تولید سلاح اتمی نبرده و نخواهد برد. اما به انرژی هستهای به عنوان یکی از مهمترین مسیرهای تامین نیازهای متنوع خود مانند هر کشور دیگری نیاز دارد و چون توان تامین این نیازها را از آن مسیر خود و به اتکای توان داخلی به دست آورده، تسلیم زیادهخواهیها و خودخواهیهای کشورهای غربی نخواهد شد. شش ماه پس از بمباران تاسیاست هستهای ایران از سوی آمریکا و رژیم اسرائیل با «بهروز کمالوندی» سخنگو و معاون امور بینالملل، حقوقی و مجلس سازمان انرژی اتمی درباره تازهترین اقدامات و فعالیتهای سازمان انرژی اتمی از یک سو و آخرین تحولات پرونده هستهای ایران از سوی دیگر به گفتوگو پرداختیم.
گستره کاربرد فناوری و صنعت هستهای بسیار وسیع است و از نظر اقتصادی ارزش افزوده بالایی ایجاد میکند
سازمان در رابطه با تامین نیازهای کشور، بهویژه در حوزه انرژی و بهطور خاص حوزه برق، مسئولیتهایی بر عهده دارد. همانگونه که مستحضرید، یکی از وظایف مهم سازمان، تامین بخشی از نیازهای کشور از طریق نیروگاههای هستهای است. ابتدا در این زمینه توضیح بفرمایید که سازمان چه اقداماتی انجام داده و چه برنامههایی با توجه به شرایط نسبتاً دشوار برقی کشور در دستور کار دارد.
سوال بسیار خوبی مطرح کردید. صنعت هستهای صنعتی است که در تمامی شئون زندگی ما، چه بهصورت مستقیم و چه غیرمستقیم، نقش دارد و حضور آن محسوس است. برای مثال، حوزه پزشکی هستهای عمدتاً به مسائل تشخیصی، درمانی، تسکینی و تولید رادیوداروها مربوط میشود که برای همگان شناختهشده است. اما اگر بخواهیم همه جنبههای مرتبط با صنعت هستهای را بررسی کنیم، معمولاً آن را در جهان به دو بخش مسائل «انرژی» و «غیرانرژی» تقسیم میکنند.
در حوزه غیرانرژی، سه بخش اصلی وجود دارد؛ نخست حوزه سلامت انسان که شامل پزشکی هستهای است و همگان با آن آشنا هستند و بارها از رادیوداروها برای تشخیص و درمان استفاده کردهاند. دوم حوزه کشاورزی است که از مرحله تولید بذر آغاز میشود و امکان اصلاح بذر را فراهم میآورد.در بخش انرژی، موضوع اصلی به راکتورهای هستهای و تولید برق اتمی بازمیگردد که امروز در جهان اهمیت بسیار زیادی یافته است. برای نمونه، ایالات متحده که بیشترین تعداد نیروگاه هستهای را دارد (حدود ۱۰۰ نیروگاه) تصمیم گرفته این تعداد را به حدود ۴۰۰ نیروگاه افزایش دهد؛ یعنی تقریباً چهار برابر. در واقع، اکثر کشورهای جهان بهدنبال افزایش ظرفیت نیروگاههای اتمی هستند. افزون بر این، موضوع نیروگاههای کوچک نیز مطرح است که به دلایل مختلف از جمله مسائل ایمنی، فنی، حقوقی و اقتصادی مورد توجه قرار گرفته و سبب شده جهان با شتاب به این سمت حرکت کند.
اهمیت انرژی هستهای از آن جهت است که برق تولیدی آن سازگاری بسیار بالایی با محیط زیست دارد. یکی از اهداف کنوانسیون پاریس آن است که تا سال ۲۰۵۰ میزان انتشار کربن به صفر برسد و تولید انرژی بهگونهای باشد که آلایندگی نداشته باشد. درست است که در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر مانند خورشید و باد منابع قابلتوجهی وجود دارد؛ اما این منابع «بار پایه» محسوب نمیشوند و نمیتوان همواره به آنها اعتماد و اتکا کرد، زیرا در نبود خورشید یا باد، تولید برق نیز متوقف میشود اما انرژی هستهای اینگونه نیست و بهصورت پایدار در تمام زمانها قابل تامین است.
بنابراین کشوری مانند ایران، که ظرفیت بسیار خوبی در حوزه هستهای دارد، در شرایطی که جهان بهصورت شتابان در حال افزایش ظرفیت نیروگاههای هستهای خود است، باید در این مسیر پیشرو باشد. سه مدل شناختهشده در آژانس بینالمللی انرژی اتمی وجود دارد که نرمافزارهایی هستند و با وارد کردن دادهها، میزان موردنیاز برق هستهای کشور را محاسبه میکنند. این سه مدل شامل Message، WASP و Leap هستند. بر اساس ارزیابی ما، یکی از مدلها عدد ۸ درصد، دیگری ۱۰ درصد و مدل سوم ۱۲ درصد را پیشنهاد میدهد. میانگین این اعداد نشان میدهد که سهم برق هستهای در کشور باید حدود ۱۰ درصد باشد. این میزان کمک میکند تا امنیت انرژی کشور تقویت شود و برق مطمئن و پایدار بدون خاموشی تامین گردد. همچنین سبد انرژی کشور به گونهای متنوع شود که مشکل ناترازی برق، که اکنون وجود دارد رفع شود.
به بیان دیگر، اگر ظرفیت اسمی نیروگاههای کشور حدود ۸۰ تا ۱۰۰ هزار مگاوات باشد، مفهوم آن این است که درحالحاضر باید بین ۸ هزار تا ۱۰ هزار مگاوات برق اتمی در اختیار داشته باشیم؛ در حالی که تنها حدود هزار مگاوات داریم و نزدیک به ۹ هزار مگاوات عقبافتادگی وجود دارد که باید جبران شود. این موضوع در برنامه ۲۰ ساله پیشبینی شده است تا به ظرفیت ۲۰ هزار مگاوات برسیم.
سازمان انرژی اتمی در حوزه کشاورزی و تولید محصولات دارویی هم اقدامات و برنامههای گستردهای را برنامه ریزی کرده است، درباره اهداف این برنامه ها و تازه ترین اقدامات در این حوزه بفرمایید.
در حوزه غیرانرژی، سه بخش اصلی وجود دارد؛ نخست حوزه سلامت انسان که شامل پزشکی هستهای است و همگان با آن آشنا هستند و بارها از رادیوداروها برای تشخیص و درمان استفاده کردهاند. دوم حوزه کشاورزی است که از مرحله تولید بذر آغاز میشود و امکان اصلاح بذر را فراهم میآورد. بهویژه اینکه کشور ما در منطقهای خشک قرار دارد و نیازمند ایجاد سازگاری در برابر خشکسالی است. طبیعت بهگونهای از سوی خدا طراحی شده که این سازگاری در بلندمدت و طی دهها یا حتی صدها سال اتفاق میافتد؛ یعنی ممکن است مدت زیادی طول بکشد تا یک بذر خود را با شرایط محیطی تطبیق دهد. این پدیده را جهش نسلـی مینامند. ما میتوانیم از مسیر فناوری هستهای این روند طولانی را در مدت چند ماه انجام دهیم؛ یعنی بذری تولید کنیم که گویی پیامهای محیطی به آن رسیده و آگاه است که با کمبود آب مواجه است و باید برای چنین شرایطی آماده باشد.
برای نمونه، در حال حاضر بذر برنج «کیان» را داریم که پیشتر حدود ۲ تن در هر هکتار برداشت میشد و اکنون به بیش از ۸ تن رسیده است؛ یعنی چهار برابر افزایش یافته و دارای مقاومت بالا در برابر کمآبی است. در مرحلهای جلوتر و در دوره رشد محصول، مانند خرماهای جنوب، آفتهایی وجود دارد که میتوان آنها را نه از طریق کود و سموم شیمیایی، بلکه از مسیر پرتودهی هستهای از بین برد؛ بدون اینکه برای انسان یا محصول خطری ایجاد کند. استفاده از آفتکشهای شیمیایی موجب باقیماندن مواد مضر در محصول و ایجاد مشکلات سلامت برای انسان میشود، اما روش پرتودهی چنین عوارضی ندارد.
همچنین بعد از برداشت محصول نیز میتوان از این فناوری بهرهبرداری کرد. برای مثال، «کرم گلوگاه انار» آفتی است که حدود یکسوم محصول را از بین میبرد، اما با روشهای هستهای میتوان آن را کنترل کرد. یا سم «آفلاتوکسین» که در پستههای رفسنجان مشکلآفرین است، از طریق پرتودهی برطرف میشود. در حوزه انبارمانی محصولات نیز، پرتودهی موجب افزایش مدت نگهداری و کاهش فساد آنها میشود. اکنون هدررفت محصولات کشاورزی کشور کم نیست؛ با تولید سالانه حدود ۱۴۰ میلیون تن محصول، بین ۲۰ تا ۳۰ درصد آن در فرآیندهای مختلف از بین میرود. این روشهای هستهای میتواند این خسارت را بهطور قابلتوجهی کاهش دهد.
سازمان انرژی اتمی سالهاست نقش مهمی در تامین بخشی از سلامت مردم با تولید رادیوداروها برعهده گرفته است، درباره این نقش و برنامههایی که سازمان برای افزایش توان کشور در این زمینه در نظر دارد، بفرمایید؟
اکنون وضعیت کشور در این حوزه بسیار مطلوب است و حدود ۷۳ نوع رادیودارو تولید میکنیم که ۵ یا ۶ مورد از آنها بهطور کامل تولید ملی است و در درمان سرطانها بسیار موثر بودهاند. همانگونه که میدانید، کشور با یک پیک سرطان مواجه است و در حال حاضر حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ هزار بیمار سرطانی داریم. این بیماران نیازمند بهرهگیری از روشهای پرتویی و پرتودهی هستند که بهصورت مستقل یا در ترکیب با درمانهای شیمیایی میتواند نتایج موثری ایجاد کند.
در حوزه صنعت نیز تقریباً صنعتی وجود ندارد که به تجهیزات هستهای نیاز نداشته باشد. از صنایع ذوبآهن و پتروشیمی گرفته تا پالایشگاه و حتی صنعت سیمان، همگی به تجهیزات تشخیصی مانند اندازهگیری حرارت، چگالیسنجی و سطحسنجی نیاز دارند که با ابزارهای معمولی قابل انجام نیست و با تجهیزات موسوم به «چشمهای هستهای» امکانپذیر است. برای مثال، اندازهگیری دقیق دمای کورهای با حرارت ۲۰۰۰ درجه از این طریق انجام میشود. همچنین در حوزه تشخیص وضعیت آبهای زیرزمینی، عمق سفرهها و روشهای مشابه، فناوری هستهای کاربرد گستردهای دارد.
در محیط زیست نیز مسائل مهمی مانند میکروپلاستیکها مطرح است. اقیانوسها به دلیل ورود حجم بالای پلاستیک دچار آلودگی شدهاند و ذرات خردشده آنها بهصورت مولکولی وارد تغذیه آبزیان میشود و در نهایت برای سلامت انسان مشکل ایجاد میکند. اکنون در سطح جهانی از روشهای هستهای برای مقابله با این مشکل استفاده میشود و نتایج آن موثر بوده است. در حوزههای دیگر نیز کاربردهای گستردهای وجود دارد؛ برای مثال در بخش نظامی؛ البته نه سلاح هستهای، بلکه در حوزه توان دفاعی. نمونه آن زیردریاییهایی است که با سوخت هستهای کار میکنند و ماندگاری طولانیمدت در زیر آب دارند. هرچه غنای سوخت اتمی بالاتر باشد، مدتزمان نیاز به تعویض آن کمتر میشود. اکنون کشورهای فرانسه و آمریکا زیردریاییهایی دارند که سوخت آنها هر ۳۰ تا ۴۰ سال یکبار تعویض میشود.
بهطور کلی، گستره کاربرد فناوری و صنعت هستهای بسیار وسیع است و از نظر اقتصادی ارزش افزوده بالایی ایجاد میکند و در سایر حوزهها نیز نقشآفرینی مهمی دارد. این موضوع کمککننده است. در کنار دو فناوری دیگر یعنی فناوری کوانتوم و هوش مصنوعی، این سه حوزه آینده جهان را رقم میزنند. اگرچه فناوری هستهای از ۸۰ سال پیش مطرح بوده، اما همچنان در افق بلندمدت نیز بسیار مهم است. مزیت اصلی ما در این حوزه، دانش و تخصص نیروی انسانی و تجربه ارزشمندی است که طی سالهای اخیر کسب کردهایم. متاسفانه همین نقطهای است که دشمنان نمیپسندند؛ یعنی ایران قدرتمند، چه در حوزه هستهای، چه اتمی، چه موشکی و سایر حوزههای راهبردی، مورد پذیرش آنان نیست. با این حال، باید توجه داشت که صنعت هستهای را نباید تنها از زاویه دید سازمان انرژی اتمی دید؛ بلکه باید از منظر مردم نیز به آن نگریست، زیرا این صنعت ظرفیت مهم و ضروری برای کشور است.
