پیمان‌های پولی و ارزهای جایگزین می‌توانند اثر تحریم‌ها را کاهش دهند

در پی شکست واشنگتن در میدان جنگ نظامی علیه ایران، اسکات بسنت وزیر خزانه داری آمریکا دوم شهریور با تکرار لفاظی هایی که نشان دهنده هویت تجاوزکارانه این کشور است، ادعا کرد که از امروز به دستور رئیس‌جمهور ترامپ ما عملیات طرد اقتصادی را علیه ایران آغاز کردیم؛ این یک کارزار بی‌سابقه است که ایران و کسانی را که آن را توانمند و حمایت می‌کنند، هدف قرار می‌دهد.

طرح این ادعا در حالی صورت گرفته که واشنگتن دهه هاست رویکرد خصمانه فشار اقتصادی و تحریم‌ها علیه ملت ایران را در پیش گرفته است و انواع تحریم های اقتصادی به بهانه ها و عناوین مختلف علیه بخش های مختلف اقتصادی ایران اعم از بانک و بیمه، انرژی و صنعت، ارتباطات و فناوری های نو اعمال کرده است.

در واکنش به این اظهارات محمدباقر قالیباف رئیس مجلس شورای اسلامی در حساب کاربری خود نوشت: «آمریکایی‌ها می‌دانند که کسی گُنده‌لافی‌های آنها را باور نمی‌کند؛ آمریکا از لحاظ اقتصادی در شرایطی نیست که بخواهد روابط خود با دیگر کشورها را محدودتر از این کند. شرکای تجاری ایران هم در رسانه‌ها و هم با ارسال پیام‌ به ما اعلام کرده‌اند که این اظهارات را به هیچ جا حساب نمی‌کنند.»

همچنین سیدعلی مدنی زاده وزیر امور اقتصادی و دارایی اعلام کرد که ایران نه تنها از مدتها پیش برای مقابله با تحریم های اقتصادی آمریکا برنامه ریزی کرده، بلکه برنامه آفندی در برابر این تروریسم اقتصادی نیز طراحی کرده است که در زمان مناسب اجرایی خواهد شد؛ وی بر این نکته تاکید کرد که دوران جهان تک قطبی تمام شده است و آمریکا نمی تواند شریان های مالی و اقتصادی ایران را قطع کند.

در این پیوند حسین رضوی پور تحلیلگر اقتصادی در گفت و گو با خبرنگار اقتصادی ایرنا درباره آسیب‌پذیری اقتصاد ایران در برابر نوسانات ارزی و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌های مالی گفت: کاهش وابستگی به دلار و شبکه‌های مالی تحت نفوذ آمریکا نیازمند تنوع‌بخشی به سبد ارزی، توسعه پیمان‌های پولی دوجانبه و چندجانبه و ایجاد سازوکارهای جایگزین در تجارت خارجی است؛ هرچند ایران طی سال‌های اخیر تجربه استفاده از ارزهایی مانند یورو، یوان و درهم امارات را در مبادلات تجاری به دست آورده، اما از برخی فرصت‌های موجود برای انعقاد پیمان‌های پولی به اندازه کافی استفاده نکرده است.

وی همچنین با تاکید بر ضرورت مدیریت بازار ارز و کاهش فشار بر بازار غیررسمی، تصریح کرد که تمرکز سیاست‌گذار باید بر تسهیل تجارت، بازگشت ارز حاصل از صادرات، توسعه ظرفیت‌های صادراتی و جایگزینی مسیرهای تجاری قرار گیرد تا ضمن کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد، امکان عبور از شرایط دشوار کنونی فراهم شود.

ضرورت کاهش وابستگی به دلار در تجارت خارجی

وی درباره وابستگی تجارت ایران به دلار و شبکه‌های مالی تحت نفوذ آمریکا و راهکارهای کاهش این وابستگی گفت: زمانی وابستگی عمیقی به تجارت دلاری داشتیم، اما اکنون واقعاً شرایط، شرایط گذشته نیست. طی سال‌های اخیر، بخصوص در ۱۰ سال اخیر، ایران آموخته است که برای کاهش آسیب‌پذیری تجارت خود از نوسانات ارزی، باید به سمت تنوع‌بخشی به سبد ارزی خود برود و از ارزهای جایگزین در تجارت استفاده کند.

رضوی‌پور ادامه داد: البته نمی‌توانم بگویم که این اتفاق به طور کامل افتاده است، بلکه ما فرصت‌هایی برای انعقاد پیمان‌های دوجانبه و چندجانبه پولی با کشورهایی داشتیم که آنها هم، نظیر ما، البته با درجات کمتر و بیشتر، درگیر جنگ اقتصادی و رقابت اقتصادی با آمریکا بودند.

این کارشناس اقتصادی با اظهار تاسف از اینکه از فرصت پیمان های پولی استفاده بهینه نشده است، اظهار داشت: بهانه‌ها در مسیر غفلت از پیمان های دو جانبه و چند جانبه پولی چندان مقبول نیست زیرا به نظر می رسد فرصت انعقاد پیمان‌های پولی جایگزین را از دست داده‌ایم. با این وجود، ما همچنان آموخته‌ایم که از ارزهای جایگزین به جای دلار در تجارت خود استفاده کنیم که شامل درهم امارات، یورو و یا یوان بوده است.

عامل اصلی تکانه ارزی، ارز مورد نیاز تجارت نیست

این تحلیلگر اقتصادی با بیان اینکه مسئله اصلی در شرایط فعلی کشور، ارز مورد نیاز تجارت نیست، اظهار کرد: آن چیزی که نهایتاً مسئله است، عامل اصلی تکانه ارزی در شرایط فعلی کشور، در واقع ارز مورد نیاز تجارت نیست، بلکه ارز کف بازار، ارز کاغذی به اصطلاح، یعنی ارزی است که برای تجارت غیررسمی مورد استفاده قرار می‌گیرد و برای آن تقاضا وجود دارد. این ارز برای مسافرت یا سایر مصارف ارزی مورد استفاده قرار می‌گیرد و معمولاً به نوعی این ارز در بازار کاغذی، به اصطلاح بازار سبز میدان، تأمین می‌شود.

رضوی‌پور ادامه داد: نرخ این ارز فاصله معناداری با نرخ ارز مبادله‌ای که مرجع ارز تجاری ماست دارد و این فاصله، علیرغم اتخاذ سیاست اصلاحات ارزی دولت در اسفندماه سال گذشته و دی‌ماه سال گذشته، متأسفانه همچنان وجود دارد. به نظر می‌رسد باید اهتمام دولت برای تسهیل جابه‌جایی از بازار حواله به بازار کاغذی اتفاق بیفتد تا بتواند شوک‌های ارزی بازار کاغذی و انتظارات تورمی ناشی از آن را مدیریت کند.

فشار برای بازگشت ارز با قیمت پایین‌تر، انگیزه صادرکنندگان را کاهش می‌دهد

رضوی‌پور در ادامه درباره سیاست بازگشت ارز حاصل از صادرات اظهار کرد: مادامی که تمرکز بانک مرکزی بر این است که تجار و صادرکنندگان را الزام کند ارز ناشی از صادرات خودشان را با قیمتی پایین‌تر و با فاصله معناداری از قیمت بازار کاغذی به بانک مرکزی تقدیم کنند تا نیازهای وارداتی کشور تامین شود، صادرکننده تمایلی به بازگرداندن ارز خودش نخواهد داشت.

وی افزود: اگر هم مجبور شود که ارز را برگرداند، ممکن است ارزی را که باید به بانک مرکزی تحویل بدهد، از کف بازار کاغذی تامین کند. خود این فشار برای تامین ارز از بازار کاغذی، یک عامل تشدیدکننده قیمت ارز در داخل کشور خواهد بود.

وی با اشاره به تجربه سال‌های گذشته گفت: ما تجربه این موضوع را در سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ هم داشتیم. در زمانی که بانک مرکزی مهلت هایی دلاین‌هایی را برای تسویه تعهدات ارزی مشخص می‌کرد، مصادف با این زمان ها نوسان شدید نرخ ارز را در بازار شاهد بودیم.

این تحلیلگر اقتصادی افزود: دلیلش این بود که بعضی تجار مجبور بودند برای رفع تعهد ارزی، از کف بازار کاغذی ارز جمع کنند و به دولت تحویل دهند. در اواخر سال ۱۴۰۰ شاهد این بودیم که دولت حتی بخشی از نیازهای ارزی خودش را با جمع کردن ارز از بازار کاغذی تامین می‌کرد و این موجب افزایش شدید نرخ ارز شد.

باید فشار از بازار ارز کاغذی برداشته شود

رضوی‌پور تأکید کرد: باید دقت کرد که در شرایط فعلی فشار بر بازار ارز کاغذی را برداریم و سعی کنیم بازار حواله را هم نه با فشار سیاست ارزی، بلکه با تسهیل تجارت آن و گسترش ظرفیت صادراتی مدیریت کنیم تا از این برهه حساس عبور کنیم.

وی گفت: تمرکز دولت اکنون باید بر لجستیک تجارت خودش برای تسهیل صادرات و جایگزین کردن مسیرهای تجاری که به دلیل محاصره دریایی امکان وجود ندارد، معطوف شود. این موضوع می‌تواند مقداری کمک کند تا از این شرایط عبور کنیم.

جنگ اقتصادی آمریکا علیه ایران موضوع جدیدی نیست

این تحلیلگر اقتصادی در پاسخ به این پرسش که در شرایطی که آمریکا تلاش می‌کند دسترسی ایران به نظام مالی بین‌المللی را محدود کند، ایران چگونه می‌تواند شبکه مالی و سازوکارهای پرداخت جایگزین ایجاد کند، اظهار کرد: تا به امروز تمام تلاش آمریکا برای اینکه فشار تجاری و ارزی به ایران بیاورد، تکرار شده است و این تلاش، تلاش جدیدی نیست.

وی افزود: حتی خود تحلیلگران آمریکایی هم گفته‌اند که این تلاش، بازگشت ترامپ به سیاستی است که در دوره اوباما اتفاق افتاده بود؛ یعنی بازگشت ترامپ از سیاست جنگ به سیاست اقتصادی و تحریم، با این ادعا که می‌تواند این تحریم را به شکل شدیدتری اعمال کند.

رضوی‌پور ادامه داد: اما تجربه بین‌المللی در چند سال گذشته به ما آموخته است که به دلیل وارد شدن آمریکا به جنگ‌های تجاری با کشورهای بیشتری نسبت به دوره اوباما، تمایل کشورها به همکاری با آمریکا در محاصره‌های اقتصادی کاهش پیدا کرده و اتفاقاً تمایل به تنوع بخشیدن به مراودات بین کشورها افزایش یافته است.

جنگ تجاری آمریکا با کشورهای مختلف می‌تواند برای ایران فرصت ایجاد کند

وی با اشاره به تحولات روابط اقتصادی آمریکا با کشورهای مختلف گفت: اکنون با کشورهای زیادی مواجهیم که در تنش‌های تجاری و اقتصادی با آمریکا قرار دارند. نمونه بارز و نزدیک آن کانادا است که اکنون اعلام می‌کند آمریکا وارد جنگ اقتصادی با ما شده است. طبیعتاً این موضوع برای ایران یک فرصت مضاعف برای بی‌اثر کردن این محاصره و تحریم اقتصادی است و به نظرم شرایط برای ایران وخیم‌تر از ادوار گذشته نخواهد بود.

وی با بیان اینکه ایران اکنون در میانه یک جنگ چندوجهی و هیبریدی قرار دارد، گفت: یکی از ابعاد این جنگ، جنگ شناختی است. در میانه جنگ شناختی، بسیار مهم است که چه تصویری از وضعیت ایجاد می‌کنیم. متأسفانه با هجمه شناختی که ترامپ علیه ایران راه انداخته، بازار در ایران بدون اینکه روی زمین اتفاق جدیدی افتاده باشد، صبح با شوک اقتصادی مواجه شده است. این موضوع نیازمند آن است که مدیران ارشد دولتی ذهنیت ورود شوک جدید به اقتصاد را بشکنند و فضا را با مداخلات شفاف و روشن، برای مردم شفاف‌سازی کنند.