کاهش اقلیم ایران به ۹ طبقه؛ امنیت غذایی در گرو سرمایه‌گذاری در کشاورزی

تغییر اقلیم پدیده‌ای جهانی است که در ایران نیز اثرات ملموسی بر جای گذاشته است؛ ایران با وجود تنوع اقلیمی به دلیل قرارگیری در منطقه خشک و نیمه خشک جهان در معرض خطرات ناشی از این تغییرات است. بحران تغییر اقلیم امروز نه تنها بخش کشاورزی و منابع طبیعی بلکه امنیت غذایی کشور را نیز نشانه گرفته و تداوم عدم مدیریت تغییر اقلیم و منابع آبی می تواند کاهش تولیدات کشاورزی را در آینده نه چندان دور منجر شود که این موضوع نگرانی هایی را برای کارشناسان ایجاد کرده است.

تغییر اقلیم پدیده ای است که در کل جهان رخ داده و با توجه به افزایش سرعت بیابانی شدن اراضی کشور نگرانی هایی در خصوص پایان منابع آبی زیرزمینی و کاهش تولیدات کشاورزی در آینده نه چندان دور ایجاد شده که این نگرانی ها و راهکارهای مربوطه به تغییرات اقلیم یکی از بزرگترین چالش هایی است که جهان امروز و ایران با آن روبرو است.

ایران با وجود تنوع اقلیمی به دلیل حضور در منطقه خشک و نیمه خشک جهان از این قاعده مستثنی نیست و اثرات این تغییرات به خصوص بربخش کشاورزی که یکی از ارکان اساسی اقتصاد کشور به شمار می آید، قابل توجه است.

بنابراین کاهش منابع آبی، بیابانی شدن زمین‌ها و تغییرات در الگوهای بارش، تولیدات کشاورزی را در آینده‌ای نزدیک به شدت تحت تاثیر قرار خواهد داد. با توجه به پیش بینی ها کاهش ۵۰ درصدی منابع آبی در برخی مناطق کشور تا سال ۱۴۱۰ مطرح است که همین امر نگرانی هایی را برای کارشناسان و دولتمردان ایجاد کرده است.

به همین بهانه ایرنا در میزگرد تخصصی با حضور «علیرضا محبعلی» کارشناس تغییر اقلیم ، طرح و برنامه معاونت آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی و «علیرضا نیکویی» مدیرکل امور اقتصادی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی و مسئول تدوین الگوی کشت کشور به واکاوی دلایل تغییر اقلیم و تاثیر آن برشرایط آب و هوایی و بخش کشاورزی و اجرای صحیح الگوی کشت و راهکارهای مقابله با این معضل پرداخت که جزئیات آن به شرح زیر است.

لزوم حرکت کشاورزی ایران از الگوی سنتی به سمت بهره‌برداری نوین

ایرنا: تغییر اقلیم سالهاست که به یک موضوع غیرقابل انکار تبدیل شده و ابعاد زندگی مردم را تحت تاثیر قرار داده؛ به طور مشخص اکنون کشاورزی ایران که همچنان از الگوی کشت سنتی پیروری می کند، با چه مشکلاتی روبروست؟ و باید چه تدبیری اندیشیده شود؟

محبعلی: استفاده از کلمه بحران برای تغییر اقلیم اشتباه است. بحران چیزی است که یکباره اتفاق می افتد و شما از قبل درباره آن اطلاع ندارید و در یک برنامه کوتاه مدت یا متوسط مدت می توانید آن مسئله را همچون پدیده زلزله حل کنید. اما تغییر اقلیم اینگونه نیست بلکه یک چالش است در واقع دوران تاثیرش بلندمدت است و نمی توان در کوتاه مدت آن را حل کرد بلکه به یک سری برنامه‌های خاص و مستمر نیازمند هستیم تا بتوان شرایط را تغییر داد.

کشاورزی ایران تا حدودی سنتی است؛ معاونت آب و خاک جهادکشاورزی به عنوان مجری طرح‌های توسعه شبکه‌های آبیاری تحت فشار و سامانه‌های نوین آبیاری در تلاش است کشاورزی را از شکل سنتی خارج کند اما برای این کار نیاز دارد که اعتبارات مورد نیازش تامین شود که در این صورت به راحتی در بازه زمانی ۵ تا ۱۰ ساله می توان مشکل را حل کرد.

تغییرات اقلیم در شرایط آب و هوایی خاص بر کاهش تولیدات کشاورزی تاثیر دارد البته ما تغییر اقلیم را نباید به صورت کاملا منفی نگاه کنیم زیرا در تغییر اقلیم در درون خود فرصت هایی هم دارد؛ برای نمونه در اراضی شمال کشور زمانی از اواخر اردیبهشت ماه تا ۱۵ خرداد فصل کاشت شالی بود اما اکنون به این بازه زمانی به اوایل این به سمت اول فروردین آمده و این اجازه را به کشاورز می دهد تا به سمت کشت دوم برود. پس بسته به نوع منطقه ای که در آن هستیم باید در مورد تغییر اقلیم صحبت کنیم که آیا مثبت است یا منفی یعنی احتمال کاهش تولیدات محصولات کشاورزی بسته به منطقه و اقلیم دارد است که با کدوم کشاورز کدوم محصول و کدام منطقه سرکار داریم.

تأثیر مستقیم تغییر اقلیم بر کشاورزی ایران

ایرنا: تغییر اقلیم دقیقا با چه مکانیزم هایی (غیر از گرمایش کلی هوا) بخش کشاورزی را تحت تاثیر قرار می دهد و پیش بینی کاهش ۲۰ درصدی تولید تا سال ۱۴۱۰ چه میزان واقع بینانه است و کدام مناطق کشور در معرض بیشترین خطر هستند؟

محبعلی: تغییر اقلیم به عنوان یک پدیده محصول عللی چون گرمایش، بارش و نوع بارش است؛ درباره گرمایش باید گفت دمای هوای جهانی از سال ۱۸۸۰ به بعد تا به امروز یک تا ۱.۵ درجه بالا رفته است و منابعی چون ناسا این عدد را بالاتر اعلام می کنند؛ آنچه که مشخص است، اینکه دمای هوا افزایش پیدا کرده است. بارش و نوع بارش نیز تحت تاثیر همین گرمایش تغییر کرده است؛ حدود ۲۰ سال قبل تهران یکی از مراکز بارندگی اعم از برف و باران بود.

امروز می بینیم میانگین بارش در کشور زیاد تغییر نکرده و از ۲۵۰ میلیمتر به حدود ۲۳۰ میلیمتر کاهش یافته اما آن چیزی که اتفاق افتاده، این است که زمان این بارش ها به جای اینکه در واقع طولانی مدت فصلی باشد به یک لحظه تبدیل شده و شدت بارش بالا رفته به طوری که گاهی به سیلاب های مخرب تبدیل شده است و نمی توان آن را ذخیره کرد؛ در چنین شرایطی است که تغییر اقلیم می تواند روی کاهش تولید محصول کشاورزی تاثیرگذار باشد.

از طرفی نباید بگوییم که اقلیم کشورمان خشک است؛ چیزی به اسم اقلیم خشک در کشور نداریم بلکه کشوری داریم که ۲۴ خرده اقلیم کشاورزی دارد هر کدام از اینها در جایگاه خود باید بررسی شود و بر اساس آن برنامه‌ های خاص آن را ارایه دهیم.

سدسازی ها عامل اصلی هدررفت آب کشور

ایرنا: یکی از موضوعات مهم در تغییر اقلیم، مشکل تامین آب مورد نیاز کشور است. اکنون گفته می شود هدررفت آب در بخش کشاورزی یکی از مشکلات اصلی این بخش است. نظر شما در این خصوص چیست. این کم آبی چقدر ناشی از تغییر اقلیم است و چقدر ناشی از الگوی نامناسب کشت می تواند باشد؟

محبعلی : هدر رفت آب در بخش کشاورزی با استفاده از سامانه های نوین آبیاری، تحت فشار و حتی آبیاری قطره ای قابل جبران است و اگرچه امروز کشاورزان هم به آب حساس شده اند اما در جاهایی با هدر رفت آب هم روبرو هستیم. جاهایی که سدسازی انجام شد، این سد در واقع به یک تشتک تبخیر آب تبدیل شده که به دلیل گرمایش زمین، موجودی آب آن در حال کاهش است در حالی که در بیشتر کشورها با نصب پنل های خورشیدی و یا پوشش سدها با توپ های سیاه رنگ یا کانال انتقالی اجازه نمی دهند از کف آن و یا سطح سدها، آبی هدر برود.

مشکل نبود فناوری و راههای حفظ منابع آبی نیست، بلکه مشکل کشور ما عدم اعتبارات مالی کافی است؛ اگر منابع به میزان کافی باشدف دیگر مشکل هدر رفت آب نداریم و می توانیم راندمان حدود ۳۵ درصدی را به ۹۰ درصد افزایش دهیم. تغییر اقلیم متهم اصلی این قضیه نیست بلکه یکی از متهمان است که می توان با آنها مقابله کرد و به نقطه ای رسید که با ارتقای بهره وری آب تا سه برابر افزایش داد.